Wed, 06/15/2016 - 10:57 - 117 Views

Thái Thị Ngọc Dư, Lê Thị Hạnh
Chi hội Nữ trí thức Đại học Hoa Sen

Đây là bài tham luận tại hội thảo “Vai trò của nữ trí thức trong tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật cho cộng đồng” do Hội Nữ trí thức TP.HCM tổ chức vào ngày 14/06/2016.

Dẫn nhập

QRTD nói chung và QRTD ở nơi làm việc và trường học là một vấn đề nghiêm trọng, nhưng chưa được hiểu đúng và còn bị che dấu, được xem là vấn đề nhạy cảm. QRTD là một dạng bạo lực trên cơ sở giới, nam hay nữ đều có thể là tác nhân hoặc nạn nhân, nhưng các số liệu thống kê cho thấy tuyệt đại bộ phận người quấy rối là nam và nạn nhân là nữ. Nữ giới trong độ tuổi từ 18 đến 30-35 là đối tượng dễ bị QRTD, ngoài ra trẻ em và học sinh kể cả học sinh tiểu học cũng bị QRTD.

QRTD ở nơi làm việc ở Việt Nam là một thực trạng tồn tại đã lâu và không hiếm, nhưng vì luật Lao động tuy có nêu ra nhưng chưa định nghĩa rõ ràng nên không xử lý được. Trong hoàn cảnh chưa có luật rõ ràng, nếu người lao động là cấp dưới bị o ép bởi cấp trên, họ ở trong thế yếu, họ rất muốn phản kháng nhưng không ai bênh vực họ, rồi vì cuộc sống họ đành chịu đựng, với những tổn thương về tâm lý và tinh thần.

Muốn đẩy lùi QRTD có nhiều việc cần phải làm như phổ biến thông tin và nâng cao hiểu biết và nhận thức về QRTD, xây dựng cẩm nang hướng dẫn và quy tắc ứng xử phòng chống QRTD, tư vấn hỗ trợ cho nạn nhân, tham gia xây dựng chính sách. Những việc này đòi hỏi công sức và trí tuệ, kỹ năng và trình độ, hiểu biết sâu sắc về bình đẳng giới, do đó, sự tham gia của nữ trí thức là rất  ích lợi và cần thiết.     

  1. QRTD là gì ?

Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đó là hành vi mang bản chất tình dục hay liên quan đến tình dục, được thể hiện:

  • bằng lời nói, dùng những lời lẽ mang tính chất tính dục, thô tục, bình phẩm về cơ thể của người khác, lặp lại nhiều lần làm cho đối tượng thấy khó chịu, xấu hổ hoặc thấy nhân phẩm mình bị hạ thấp.
  • không bằng lời nói mà bằng những cử chỉ hoặc hành vi, như nhìn chằm chằm vào đối tượng, huýt sáo, phô bày những hình ảnh khiêu dâm làm cho đối tượng thấy khó chịu, mắc cỡ hoặc quấy rối bằng cách gửi tin nhắn, thư điện tử.
  • QRTD thể chất như sờ mó, cố tình đụng chạm đến thân thể đối tượng, làm áp lực để quan hệ tình dục, thậm chí tấn công, xâm hại tình dục.

Những hành vi trên làm ảnh hưởng đến nhân phẩm của nữ giới và nam giới, và nạn nhân hoàn toàn không mong muốn.

QRTD tại nơi làm việc là hành động bạo lực trên cơ sở giới, gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với nạn nhân. Những hành vi QRTD có khi không tỏ ra quá nguy hiểm đối với nạn nhân, nhưng được lặp đi lặp lại khiến nạn nhân cảm thấy lo lắng, sợ hãi, căng thẳng, ảnh hưởng chất lượng, năng suất công việc và đời sống gia đình. Hậu quả còn nghiêm trọng hơn nữa đối với nạn nhân là họ có thể bị mất việc vì bị sa thải hoặc tự nghỉ việc vì họ không chịu thỏa hiệp với người quấy rối. Xét về mặt xã hội, nếu hành vi QRTD không bị xử lý thì người quấy rối sẽ cho rằng QRTD không bị xã hội lên án, họ sẽ tiếp tục quấy rối, không tôn trọng nhân phẩm của nạn nhân mà phần lớn là phụ nữ, và như vậy QRTD làm phương hại đến mục tiêu bình đẳng giới và chống phân biệt đối xử với phụ nữ.  

QRTD có thể xảy ra giữa những đồng nghiệp, ngang quyền, hoặc giữa những người có quyền lực đối với những người yếu thế hơn, ví dụ giữa cấp trên và nhân viên, giữa thầy và trò. Dạng sau phổ biến hơn và có những hậu quả nghiêm trọng hơn cho nạn nhân. Nghiên cứu của ILO phân ra làm hai dạng QRTD:

  • QRTD “đánh đổi”: người quấy rối dùng quyền lực của mình để ép nạn nhân phải chấp nhận những đề nghị khiếm nhã liên quan đến tình dục để được một ân huệ hay lợi ích trong công việc của nạn nhân như được tăng lương, được điểm cao. Nếu nạn nhân chấp nhận thì tình hình có thể êm xuôi nhưng trong thực tế nạn nhân sẽ bị áp lực, bị lệ thuộc, bị quấy rối nhiều hơn. Nếu nạn nhân không chấp nhận thì sẽ bị người quấy rối gây khó khăn đến độ họ phải nghỉ việc. Hậu quả là đời sống của họ sẽ khó khăn, tinh thần, tâm lý bị tổn thương.
  • QRTD “tạo môi trường làm việc kinh khủng”: Người quấy rối can thiệp thô bạo vào công việc của nạn nhân, đe dọa, đối xử bất lịch sự, dùng những lời thô tục…

 2.    QRTD ở trường học là một vấn đề rất nghiêm trọng, xảy ra từ cấp tiểu học đến đại học, học trò càng nhỏ tuổi càng dễ bị xâm hại và không dám lên tiếng, hoặc có nói thì cha mẹ cũng không tin, nhà trường thì bênh vực, bao che cho  thầy.

Vd: Vụ hai học sinh ở trường Nguyễn Trãi, TP Châu Đốc bị nhà trường bắt làm kiểm điểm vì đã chụp và đưa hình thầy giáo sàm sỡ lên mạng. Lẽ ra nhà trường cần hỗ trợ tinh thần, tâm lý cho em và kỷ luật nặng thầy mới phải, đằng này trường chỉ phê bình hai vợ chồng thầy về chuyện dạy thêm (né tránh đề cập đến lỗi QRTD), hình thức kỷ luật chỉ là khiển trách và chuyển thầy đi dạy ở nơi khác. Ban giám hiệu chỉ “rút kinh nghiệm vì thiếu kiểm tra, giám sát giáo viên của mình trong công tác dạy thêm, học thêm”. (Tuổi trẻ ngày 23/05 / 2016 và ngày 04/04/2016). 

Chuyện xảy ra ở ở trường tiểu học Hưng Bình, TP Vinh, Nghệ An, thầy giáo sàm sỡ nhiều nữ sinh học lớp ba (Báo Tuổi trẻ, ngày 10/03/2016).

Trong một khảo sát về giới do Trung tâm nghiên cứu Giới và xã hội trường Đại học Hoa Sen thực hiện, nhiều khách thể là sinh viên đã cho biết là khi còn học phổ thông họ đã chứng kiến nhiều trường hợp thầy QRTD nữ sinh, trong đó có nhiều giáo viên dạy thể dục.

QRTD ở đại học

Cho đến nay, giảng viên QRTD nữ sinh viên vẫn là một vấn đề húy kỵ, không được bàn đến một cách công khai ở trường, do đó nó còn mang tính chất ẩn dấu, xem như không biết, không  thấy.

Mối quan hệ giữa thầy và trò rất đặc biệt, giao tiếp thường có tính cách cá nhân, nhất là đối với những sinh viên làm luận văn, luận án. 

Người thầy có ưu thế hầu như tuyệt đối về kiến thức, học trò cần học và lệ thuộc thầy về kiến thức. Học trò rất dễ thần tượng người thầy, do đó nếu thầy không giữ cho mình một phong cách đạo đức tốt thì dễ có xu hướng lạm dụng sự ngưỡng mộ của họ trò. Học trò lệ thuộc thầy về điểm số, hoàn thành đề tài, tương lai nghề nghiệp.

Hơn nữa, thầy còn có ưu thế về tuổi tác, cộng thêm với tư tưởng “tôn sư trọng đạo”, làm cho người thầy trở nên bất khả xâm phạm. Người thầy không hề bị trừng phạt vì hành vi QRTD.

Theo ông hiệu trưởng trường đại học Paris Diderot, cặp nhân vật thầy- trò có nguy cơ cao về QRTD, do đó phải cảnh giác để phòng ngừa.

3.    Luật pháp Việt Nam đã làm gì?

Cơ sở pháp lý liên quan đến chống QRTD chỉ có trong Luật lao động sửa đổi được Quốc hội thông qua ngày 18/6/2012 với 4 điều khoản quy định liên quan đến QRTD tại nơi làm việc:

Điều 8, mục 2 nghiêm cấm “ngược đãi người lao động, quấy rối tình dục tại nơi làm việc”.

Điều 37. Người lao động có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động, nếu  bị ngược đãi, quấy rối tình dục, cưỡng bức lao động”. 

Điều 182. Người giúp việc gia đình có nghĩa vụ “tố cáo với cơ quan có thẩm quyền nếu người sử dụng lao động có hành vi ngược đãi, quấy rối tình dục, cưỡng bức lao động hoặc có những hành vi khác vi phạm pháp luật”.

Điều 183. Trong những hành vi bị nghiêm cấm đối với người sử dụng lao động có:

Ngược đãi, quấy rối tình dục, cưỡng bức lao động, dùng vũ lực đối với lao động là người giúp việc gia đình.

Nhận xét:

Luật Lao động chỉ nghiêm cấm, không có hình phạt đối với người QRTD, do đó luật không đủ mạnh. Hơn nữa, không có chỗ nào trong luật định nghĩa hành vi QRTD, đưa đến những cách hiểu không giống nhau về QRTD.

Quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động không bảo vệ được người lao động là nạn nhân QRTD, vì luật không quy định hình phạt đối với người quấy rối. Nạn nhân đã bị thiệt thòi, quyền làm việc không được bênh vực sao lại còn để họ phải thôi việc? Như thế khác nào khuyến khích người quấy rối nhởn nhơ tiếp tục những hành vi tồi tệ của mình vì họ không bị xử lý?   

Năm 2013, dự thảo Nghị định quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động có quy định xử phạt hành vi QRTD,  mức phạt cụ thể là phạt tiền từ 50 triệu đến 75 triệu đồng. Tuy nhiên, những điều quy định này vẫn còn nửa vời bởi đến nay vẫn chưa có hướng dẫn thế nào là quấy rối tình dục, kể cả trong dự thảo nghị định nêu trên.

Ông Trần Anh Tuấn, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo nhu cầu nhân lực và Thông tin thị trường lao động TP HCM, cho biết ông đã rất vui khi biết hành vi quấy rối tình dục tại nơi làm việc được đưa vào luật bởi tình trạng này xảy ra không ít trên thực tế nhưng là chuyện khó nói, khó giải quyết và nạn nhân phải chịu thiệt thòi trong thời gian dài. “Thực tế hiện nay đạo đức trong quan hệ lao động còn bị xem nhẹ, người lao động còn bị xem thường. Có người lao động còn bị người tuyển dụng đòi hỏi “chuyện ấy” khi mới bước chân đi xin việc”, ông Tuấn nói. Tuy nhiên, theo ông Tuấn, quấy rối tình dục bây giờ rất tinh vi bằng nhiều hình thức, để phân biệt một hành vi là quấy rối tình dục hay chỉ là một cử chỉ thân thiện cần có hướng dẫn cụ thể mới áp dụng xử phạt được”. ( Trang web của công ty Luật FDVN : http://www.fdvn.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=955%3Ax-pht-quy-ri-tinh-dc&catid=2%3Ax-phuc-thm-v-tan-hoang-phat-khong-hy-an-la-sai&Itemid=18&lang=vi)

Mặc dù đã có dự thảo, nhưng cuối cùng nghị định sửa đổi quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động được ban hành năm 2015 đã không đưa vấn đề QRTD vào.

Bộ Quy tắc ứng xử về quấy rối tình dục tại nơi làm việc ở Việt Nam được IILO và Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội công bố sáng 25/5/2015  tại Hà Nội  nhằm giúp giải quyết những điểm chưa được pháp luật hướng dẫn cụ thể trong việc phòng chống QRTD. Việc công bố bộ quy tắc ứng xử thể hiện một bước tiến và mối quan tâm của chính phủ trong việc phòng chống QRTD, nhưng cần có thêm những cố gắng để làm rõ vấn đề này trong các bộ luật.

Chẳng hạn ở các nước như Pháp, Mỹ, QRTD là tội hình sự, được xác định rõ ràng trong bộ luật hình sự.

Trích Quy tắc ứng xử chống QRTD do ILO và Bộ Lao động Thương binh và Xã hội công bố:

3.    Nữ trí thức có thể làm gì trong tuyên truyền pháp luật chống QRTD tại nơi làm việc và tại trường học?

 3.1.   Nâng cao nhận thức về sự nghiêm trọng, về tính chất vi phạm pháp luật và vi phạm đạo đức của những hành vi QRTD tại nơi làm việc.

Có một thực tế là sự hiểu biết về QRTD trong xã hội còn khá mơ hồ vì người ta ngại bàn đến một cách công khai, và cho rằng vấn đề này không quá nghiêm trọng để phải có sự can thiệp của luật pháp. Sự thiếu hiểu biết này tồn tại cả ở tác nhân gây QRTD và nạn nhân, cả trong cộng đồng lẫn các nhà lập chính sách.

ILO và Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam đã xuất bản tài liệu “Hướng dẫn thực hiện phòng chống quấy rối tình dục tại nơi làm việc” và Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội đã có bản dự thảo quy tắc ứng xử chống QRTD tại công sở. Nữ trí thức có thể dùng hai tài liệu này để tuyên truyền, phổ biến kiến thức về phòng chống QRTD.

Nâng cao nhận thức cho ai?

Các cấp quản lý, cán bộ công đoàn, ban nữ công, đoàn thanh niên, toàn bộ nhân viên, giáo viên, giảng viên, người lao động và người sử dụng lao động nói chung.

Học sinh, sinh viên và phụ huynh.

      Cách làm:

  • Tổ chức nói chuyện tại các cơ quan, trường học. Nữ trí thức có thể bắt đầu việc tuyên truyền với cơ quan nơi mình làm việc. Cần dành thời gian cho nhân viên/cán bộ quản lý thảo luận.
  • Tập huấn cho những người nòng cốt để họ phổ biến lại cho nhân viên trong cơ quan. Hội Nữ trí thức có thể xây dựng nội dung chương trình tập huấn phục vụ cho các cơ quan.

 3.2.    Giúp các cơ quan xây dựng quy tắc ứng xử chống QRTD

Theo ý kiến của nhiều chuyên gia, dù luật có chi tiết cũng không đủ để các cơ quan xử lý kịp thời những trường hợp QRTD, do đó mỗi cơ quan cần công bố chính thức quy tắc ứng xử phòng chống QRTD phù hợp với đặc điểm hoạt động và đặc điểm của nhân viên, bên cạnh những nguyên tắc tổng quát phù hợp với mọi cơ quan. Ví dụ quy tắc ứng xử ở trường học phải nhấn mạnh đến tư cách đạo đức và những biện pháp khiển trách, kỷ luật nghiêm khắc đối với các giáo viên hay nhân viên QRTD vì học sinh, sinh viên là những người bị lệ thuộc rất nhiều vào quyền lực của giáo viên, nhân viên. Hơn nữa, quy tắc này phải là một phần của văn hóa ứng xử và quy tắc đạo đức của cơ quan. Chú ý bảo vệ những nhóm bị yếu thế.

 3.3.   Hướng dẫn trình tự điều tra, xử lý các trường hợp QRTD

Dựa vào quy tắc ứng xử, nữ trí thức có thể giúp cơ quan xây dựng quy trình điều tra và xử lý các trường hợp QRTD, hoặc do nạn nhân tố cáo, hoặc do có người chứng kiến. Cơ quan cần có bộ phận phụ trách giải quyết và xử lý các trường hợp QRTD, có biện pháp triệt để đối với người QRTD, tránh trường hợp giải quyết qua loa. Bộ phận này có thể thuộc phòng Nhân sự, hay phòng công tác sinh viên, hoặc là một bộ phận tư vấn độc lập. Điều cần thiết là phải xác định rõ thẩm quyền của bộ phận này để thực hiện đến nơi đến chốn việc xử lý những trường hợp QRTD.

  3.4.     Tư vấn và hỗ trợ tâm lý cho nạn nhân

Công việc cấp bách cần làm, cho dù cuộc điều tra chưa kết thúc, là phải tư vấn và hỗ trợ tâm lý cho nạn nhân. Phần lớn nạn nhân khi không có chỗ dựa sẽ rơi vào tình trạng hoảng loạn, căng thẳng, có khi không thổ lộ với người khác vì họ không tin tưởng, và có khi âm thầm nghỉ việc, bỏ học.  Nếu có cơ chế hỗ trợ và có bộ phận phụ trách trong cơ quan, nữ trí thức có thể tham gia tư vấn, hỗ trợ tâm lý vì họ là những người được nạn nhân tin tưởng do trình độ, tư cách đạo đức. Nữ trí thức giúp nạn nhân sớm ổn định tâm lý, đòi lại công bằng cho họ, không để họ bị áp lực, bị trù dập. Nữ trí thức cũng có vị thế và uy tín để đấu tranh với những tác nhân QRTD, buộc họ phải hiểu mức độ nghiêm trọng của hành vi QRTD và nhận lỗi.

3.5.      Giúp nạn nhân lên tiếng

Một trong những khó khăn của việc đưa ra ánh sáng hành vi QRTD là các nạn nhân không dám lên tiếng, vì nhiều lý do dẫn đến sự sợ hãi. Nếu có quan tâm đến hành vi, thái độ của nhân viên, nữ trí thức có thể nhận ra những thay đổi bất thường nơi nạn nhân, tìm hiểu và giúp nạn nhân lên tiếng nếu họ bị QRTD.

3.6      Vận động chính sách

Nữ trí thức, thông qua hội, công đoàn, ban nữ công có thể vận động để:   

  • Các cơ quan đưa vào  quy tắc ứng xử những điều khoản chống QRTD tại nơi làm việc.
  • Bộ GD và ĐT có văn bản chỉ đạo tất cả các cơ sở giáo dục xây dựng quy tắc phòng chống QRTD và hình thức kỷ luật đối với giáo viên/giảng viên QRTD học sinh, sinh viên.
  • Đưa vào luật hình sự xử phạt hành vi QRTD.

Có thể tham khảo luật của các nước đã thực hiện việc này. Một số bang của Hoa Kỳ đưa việc xử phạt tội QRTD vào Luật bảo vệ quyền con người, ví dụ Luật của tiểu bang Illinois (The Illinois Human Rights Act) nghiêm cấm QRTD ở nơi làm việc và ở các trường đại học.

Luật pháp Mỹ xem QRTD là tội hình sự.

Điều 222-33 của Bộ Luật Hình sự Pháp đã quy định rõ những hành động thuộc về tội danh quấy rối tình dục, và người quấy rối có thể bị phạt từ 2-3 năm tù kèm theo phạt tiền từ 30.000 đến 45.000 euros.

KẾT LUẬN

QRTD ở nơi làm việc là một vấn đề có thật, gây hậu quả nghiêm trọng và có khi lâu dài đối với nạn nhân, làm cho môi trường làm việc thiếu lành mạnh, ảnh hưởng tới chất lượng và năng suất lao động, làm tăng nặng não trạng coi thường nữ giới, kéo dài bất bình đẳng giới. Đã đến lúc cần có các biện pháp can thiệp để đẩy lùi QRTD ở nơi làm việc, từ xây dựng cơ sở pháp lý, quy tắc ứng xử đến nâng cao nhận thức, hỗ trợ nạn nhân bị QRTD. Nữ trí thức có ưu thế về trình độ và uy tín để tham gia tích cực vào cuộc tuyên truyền vận động xây dựng và thực thi pháp luật phòng chống QRTD ở nơi làm việc và ở trường học.

________________________________________________________________

TÀI LIỆU THAM KHẢO

  1. Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội. (2015). Dự thảo quy tắc ứng xử chống QRTD tại nơi làm việc.
  2. ILO.(2015). Dự thảo Quy tắc ứng xử về quấy rối tình dục nơi công sở.
  3. ILO và Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam. (2013).  Hướng dẫn thực hiện phòng chống quấy rối tình dục tại nơi làm việc.
  4. Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam. (2013). Bộ Luật Lao động.